Mozos ao mando dun rabaño que supera as 1.000 vacas

A estrada vaise estreitando entre pradeiras da Vega do Esla ata desembocar en Algadefe (León), un municipio de pouco máis de 300 habitantes. A primeira vista, nada fai pensar que este punto do mapa sexa unha excepción estatística dentro do campo leonés. E, non obstante, a vila conta cunha interesante curiosidade: unha densidade de vacas de leite que supera a de moitas localidades máis grandes.

O dato curioso fáinolo coñecer o propio gandeiro, Alejandro Fuertes, case coma quen comenta o tempo: “Algadefe é unha das localidades con máis concentración de vacas de leite”. E non é só unha impresión. Segundo un reconto da Consellería de Agricultura, Gandería e Desenvolvemento Rural da Xunta de Castela e León, Algadefe, con apenas 15 quilómetros cadrados de extensión, rexistra case 4.000 vacas de leite, exactamente 3.971, repartidas en 9 ganderías; é dicir, 265 por cada km2. Comparando vacas e habitantes, uns 301 segundo datos da Deputación de León, podemos afirmar que se contan 13 vacas por cada veciño.

Neste territorio lácteo aséntase Hermanos Fuertes, unha explotación familiar cunha remuda xeracional moza e profesionalizada. Alejandro, de 36 anos, xunto cos seus curmáns Eduardo, de 45, e Noel e Carlos, de 44, lideran hoxe o negocio que un día construíron os seus pais, os irmáns Francisco, José Antonio e Máximo Fuertes. “Agora xa están xubilados, mais seguen moi de preto o noso día a día”, recoñece o gandeiro leonés.

Aínda así, os seus pais non foron os fundadores da granxa, foron os seus avós, que, coma tantos outros habitantes do medio rural, iniciaron a súa actividade con poucos animais e instalacións na propia vila. O que si se lle pode recoñecer á segunda xeración de gandeiros é o salto que marcou un antes e un despois para o negocio: “A construción dunas novas instalacións, que agora son as máis vellas que temos, pero xa nesta localización”, di Alejandro.

“Coma nós, moita xente de aquí, da nosa idade, quixo continuar coas ganderías familiares”, resume Alejandro Fuertes, unha frase que axuda a entender por que, en Algadefe, o leite non é só unha actividade económica, senón parte da identidade do pobo. En Hermanos Fuertes esa continuidade apóiase nun modelo fiel ás súas raíces: “Estamos centrados nas vacas de leite e na agricultura, para obter as nosas propias forraxes”, manifesta.

Equipo con postos dobrados

A granxa funciona con once persoas —os catro curmáns á fronte e sete empregados— e a clave, insiste Alejandro, está na organización: “Todos os postos están dobrados”. Cada tarefa ten substitución; se alguén falta, outra persoa pode cubrila sen que se resinta o ritmo. Nunha explotación onde o muxido marca o reloxo e o gando non entende de imprevistos, esa previsión é continuidade.

A distribución do traballo combina especialización e quendas. Un traballador dedícase exclusivamente aos xatos; outro encárgase dos cubículos e o muxido asúmeno catro persoas. “Fano tres e un descansa todo o día”, explica Alejandro, cunha rotación para que cada tres días os muxidores libren. O resto dos labores repártense entre os propios socios.

Soster un equipo estable no medio rural non depende só de cadrar horarios: tamén é cuestión de atopar e coidar as persoas. En Hermanos Fuertes esa estabilidade nótase na antigüidade: “O primeiro empregado que tivemos leva aquí uns 12 ou 13 anos”. E á hora de reter, priorizan o esencial: “Os descansos e que teñan vivenda”. Por iso, procuran que o equipo viva preto, na vila ou nas de arredor, a non máis de cinco quilómetros da granxa.  

Do box ao cubículo

O funcionamento de Hermanos Fuertes enténdese mellor cando un percorre a granxa seguindo o itinerario dunha xata dende que nace ata que entra na roda de muxido. Primeiro, viven os seus primeiros quince días nunha nave de acabados de nacer con boxes individuais. É un tramo curto, pero decisivo, pensado para controlar o arranque con calma e con observación constante.

A partir de aí, “pasan á amamantadora, unha zona —explica— na que permanecen ata os tres meses, agrupadas por lotes, onde consolidamos un manexo máis homoxéneo, máis de grupo, xa con rutinas definidas”. A desteta chega aos noventa días e a recría continúa en varios parques de xovencas, organizados por idades e estados de crecemento. “Cando se achega o parto, que queda un ou dous meses para parir, movémolas ao lote de secas”, resume.

Esta claridade nas etapas non é só unha cuestión de organización; tamén é unha forma de previr problemas, de manter o ritmo sanitario e de preparar a transición cara á vida produtiva sen sobresaltos. Ao chegar á área de vacas, a gandería ordénase por estados e por necesidades: secas, preparto, posparto e vacas en lactación. No corazón da granxa están precisamente estas últimas nuns 450 cubículos con camas de palla picada e carbonato.

A elección desta cama ten unha razón práctica. Aínda que Alejandro recoñece que a area é, probablemente, o mellor para a vaca, “ocasiónanos moitos problemas na fosa e nas máquinas”. Valorando ambas as opcións, decantáronse finalmente polo equilibrio entre comodidade e manexabilidade. Aínda así, insiste en que non hai milagres: “É unha cama orgánica que esixe un manexo moi bo, pero, atendéndoa ben, vainos funcionando”. Renóvanas cada dez ou doce días e, entre medias, hixienízana acotío, coincidindo cos muxidos da mañá e do mediodía.

Os bebedoiros, explica Alejandro, están dimensionados cun criterio lineal: aproximadamente dez centímetros de bebedoiro por vaca. Revísanse cada mañá e, se se detecta sucidade, límpanse ao momento.

En clave de benestar animal, o rabaño conta tamén con varios cepillos rascadores salpicados por toda a nave e cun sistema de ventilación que estrearon o ano pasado. “O verán aquí xa non é o que era, a calor alóngase e aumenta os seus límites”, di Alejandro. Os meses críticos, tradicionalmente, eran xullo e agosto; agora, admite, “chegamos case ata outubro con bastante calor”. Para responder aos problemas que isto lles ocasionaba, “as vacas amontoábanse, incrementábanse as moscas, reducíase a súa produción e tamén nos afectaba á fertilidade”, incorporaron un sistema de ventiladores con aspersión de auga na sala de espera e montaron doce ventiladores distribuídos na nave de cubículos.

“Notámolo moito”, afirma, “o beneficio medímolo no seu comportamento, no control de moscas e na súa produción: o verán pasado chegamos a unha media de 44 litros por vaca e día, o nunca visto”.

A limpeza xeral dos corredores realízase, na maior parte da gandería, con arrobadeiras hidráulicas que pasan automaticamente catro veces ao día e, onde non chega este sistema, fano con telescópica e traballo manual.

Todo o almacenado diríxese a dúas fosas de xurro abertas: “Unha para a nave principal da explotación con capacidade para dous millóns de litros e, outra, máis pequena, para a nave de xovencas”. Destínano todo a fertilizar as súas terras e proximamente comezarán a traballar man a man cunha planta de biogás que se está instalando na zona, a tan só 10 quilómetros: “Levarán o xurro, aproveitarán a fracción sólida e devolveranme o líquido nas terras que eu lles diga”. “Non me pagarán nada, pero estaranme dando moito”. Conta que iniciarán o traballo a finais deste ano ou principios de 2027.

Tres muxidos en rotativa

Se o percorrido polas instalacións explica como viven as vacas, a sala de muxido explica como se transforma ese manexo en litros. Hermanos Fuertes traballa cunha rotativa de 40 puntos instalada en 2013. A automatización total, en forma de robots, nin sequera entrou na súa ecuación. Alejandro é taxativo cando se lle pregunta se o valoraron. Para o tamaño que manexan, a súa conclusión é clara: “Para nós o muxido máis recomendado é a rotativa. Aquí o volume manda e esta sala permítenos soster un fluxo continuo con tempos moi medidos e mellor organización do persoal”.

Moxen tres veces ao día: ás seis e media da mañá, ás dúas e media da tarde e ás nove e media da noite. A implantación do terceiro muxido, hai catro anos, chegou despois da pandemia, cando o prezo do leite subiu, pero Alejandro subliña que non foi só por produción: “Con tres muxidos, ademais de máis litros, conseguimos máis sanidade de ubres e reducimos incidencias”. Tamén logran “outra maneira de traballar”, especialmente no manexo do equipo e na conciliación: “Pola noite, os catro curmáns non adoitamos vir, salvo imprevistos, e a tarde quédanos máis liberada para outras tarefas”.

A rutina de muxido está protocolizada con asesoramento veterinario, por Carlos Noya. A sala, ademais, non é un lugar illado, o programa da rotativa intégrase cos colares e concentra datos de produción e seguimento. Á saída, unha porta selectora aparta automaticamente vacas para inseminar ou tratar, o que converte o muxido nun punto de control sanitario e reprodutivo, non só produtivo.

Nesa mesma lóxica de control entra o secado selectivo, que aplican dende hai tres anos. O obxectivo, explica Alejandro, é “reducir de forma significativa o uso de antibióticos e, de paso, minimizar riscos de residuos en tanque”. Pequenas decisións que, sumadas, explican por que esta granxa non só produce moito: tamén intenta producir con método, con datos e cunha organización pensada para que o sistema, día tras día, non rompa.

“Para manter unha boa calidade de leite, é imprescindible insistir en formación periódica do persoal e en deixar a rutina protocolizada e estandarizada”

En que consiste o seu asesoramento en Hermanos Fuertes?

O meu traballo aquí céntrase na prevención para anticiparnos aos problemas que poden afectar á calidade do leite e á saúde do ubre. Fago unha visita mensual na que reviso os puntos críticos de mamite: rutina de muxido, funcionamento da máquina, hixiene dos animais, estado e manexo das camas e condicións da alimentación. Tamén levamos a cabo o seguimento de vacas problema e das analíticas ou controis que teñan programados.

Por que empezou a traballar con eles?

Levo con eles uns nove ou dez meses. Non os coñecía, pero, como xa asesoraba outras ganderías da zona, puxéronse en contacto comigo. Chamáronme por unha problemática concreta: o reconto de células somáticas en tanque estaba por riba de 250.000 céls./ml. A industria prima esta por debaixo dese nivel e, nunha granxa con moito volume, a diferenza económica entre cobrar primas ou non cobralas é moi importante. O obxectivo foi reducir as células somáticas en tanque.

Como de importante é un programa de calidade de leite nas ganderías?

É fundamental. As ganderías son cada vez máis profesionais e necesitan ser eficientes, e a calidade de leite debe tratarse ao nivel da reprodución ou a nutrición. As perdas por mamite son moi altas, estímase aproximadamente en 250 euros por caso. Ademais, hai que ter en conta as primas da industria. Co mesmo prezo base, unha calidade superior pode supoñer unha diferenza grande no prezo final. Cun programa de calidade de leite redúcese a mamite, mellóranse os resultados económicos e todo iso adoita ir ligado a melloras de benestar animal, manexo e traballo co persoal.

Que protocolos recomenda para ter unha boa calidade de leite?

Control de puntos críticos. Primeiro, formamos o persoal na rutina de muxido e concienciámolos da súa importancia todos os días do ano. Segundo, realizamos revisións periódicas da máquina para anticipar erros: baleiros correctos, cambios de tetoeiras no seu momento, pulsadores e resto dos compoñentes en bo estado e, por último, centrámonos na hixiene xeral: limpeza de animais, manexo de camas e control de racións en boas condicións, sen contaminacións.

Que incidencia de mamite hai nesta gandería?

Agora mesmo, estamos arredor dun 2 % de incidencia mensual. O obxectivo é manternos sempre por debaixo do 3 %.

Levan a cabo secado selectivo?

Si. Cando empecei xa facían algo de secado selectivo, pero máis a criterio do gandeiro. Agora, aplicámolo con pautas e datos, vaca por vaca. Baséome no control leiteiro dos últimos tres meses e en se a vaca tivo mamite clínica durante a lactación. Se supera 200.000 células neses controis ou tivo mamite clínica, sécase con antibiótico; se non, só se realiza selado. Cada mes revisamos as vacas que se van secar para comprobar que se cumpren os criterios.

Que beneficios achega este sistema ás granxas?

Se se aplica con criterios técnicos, non empeora a calidade de leite e reduce o risco de residuos antibióticos no posparto. Tamén diminúe o risco de positivos a inhibidores cando traballan varios empregados. En resumo, somos máis eficientes e cumprimos coas esixencias lexislativas.

En que programa están centrados hoxe en día?

O principal aquí é a formación do persoal de muxido. En ganderías grandes, para manter unha boa calidade de leite, é imprescindible que todos muxan do mesmo xeito. Por iso, insistimos en formación periódica e en deixar a rutina protocolizada e estandarizada, especialmente cando o persoal rota. 

Racións por lotes e 330 ha para producir alimento

En Hermanos Fuertes, a alimentación é unha peza máis da engrenaxe. Alejandro Fuertes explica que traballan cunha soa ración para todas as vacas de leite e, a partir de aí, afinan cunha ración específica para secas e catro racións diferentes para xovencas, “pois non come igual unha vaca en plena lactación que unha seca a punto de parir, nin unha xovenca que está a crecer que outra que se prepara para o seu primeiro parto”.

A receita completa das vacas en lactación está composta por 20 kg de silo de millo, 10 kg de silo de alfalfa, 5,5 kg de silo de raigrás, 5 kg de fariña de millo, 3,5 kg de soia, 2,5 kg de colza, 1 kg de núcleo, medio quilo de polpa seca de remolacha e outro medio de veza deshidratada.

Así e todo, este ano decidiron cambiar a forraxe de inverno e van substituír “o raigrás por cebada híbrida”, apunta Alejandro. Nunha gandería que produce parte do que come, cada decisión agronómica acaba por notarse no comedeiro e este tipo de probas son unha forma de ir axustando custos, rendementos e dispoñibilidade de forraxe.

En secas, o enfoque é distinto para preparalas para o parto sen excesos e manter unha condición corporal adecuada. A súa ración actual combina 6 kg de silo de raigrás, 3,7 kg de núcleo, 3,5 kg de palla, 3 kg de fariña de millo e 1,5 kg de avea.

As xovencas, pola súa banda, trabállanse con máis chanzos. “Fago catro racións diferentes”, insiste Alejandro, precisamente porque a recría non é un bloque uniforme. Os ingredientes repítense —palla, avea, colza, soia e fariña de millo—, pero cambian as proporcións segundo o tramo de idade e desenvolvemento. “No fondo, o obxectivo é que medren de forma constante e cheguen ao parto ben feitas, sen aceleróns nin atrasos que comprometan a súa vida produtiva”, indica o gandeiro.

Realizan eles mesmos todas as racións no seu propio carro unifeed e reparten dous carros cada mañá para as produtoras, un cada dous días para as secas e un cada tres días para as xovencas, aproximadamente. Na recría, o manexo para a alimentación é tamén personalizado por lotes. Nos boxes individuais, os primeiros días toman calostro cun protocolo sinxelo e constante: tres días de calostro, seis tomas en total repartidas entre mañá e tarde, antes de pasar a leite en po. Ademais, terán a disposición un pouco de penso e auga.

Seguidamente, na amamantadora, a proporción de leite mantense estable e varía a cantidade: 150 gramos por litro. “A maiores, desde que chegan ata que se van da nodriza, as xatas teñen acceso a penso granulado e a palla, para ir preparando o rume e a desteta”, asegura.

Son autosuficientes para a alimentación dos seus animais? Alejandro responde con realismo: “Para manter 20 quilos de silo de millo todo o ano, si; pero consumimos máis forraxes das que producimos, por iso tamén mercamos o que nos fai falta; moito vén da provincia de Palencia”.

Traballan unha base territorial de 330 hectáreas, das que 180 son de regadío e o resto de secaño. Só 100 hectáreas de secaño están arrendadas; o resto é propio. As parcelas repártense con bastante proximidade, “entre a propia localidade e os arredores, con terras ata a 20 quilómetros e tamaños moi variados”, apunta Alejandro. Na rega conviven dous sistemas: rega por pé e rega por aspersión, segundo a zona.

Cultivan normalmente millo, alfalfa, cebada híbrida, cebada normal de secaño, veza e, nalgunhas campañas, trigo. O raigrás, que antes era habitual, substituírono este ano por veza e cebada híbrida, e rotan algúns cultivos en parte das terras, para cumprir os requisitos esixidos pola Política Agraria Común.

As cifras de sementeira axudan a debuxar un mapa: 34 hectáreas dedicadas a alfalfa —que conservan en bólas tras unha media de seis cortes ao ano—; 115 hectáreas de millo, ademais dunhas 60 que reservan para gran; 66 hectáreas de veza sementada en decembro e recollida en maio, e o resto repartido entre cebadas, algún trigo, barbeitos e axustes de campaña.

Contratan a empresas externas a recolección de forraxes e parte do espallado, pero o groso da xestión agrícola asúmeno eles mesmos. En Hermanos Fuertes, ao final, producir leite pasa, antes que nada, por producir alimento.

Centrados na estabilidade

Cun censo total de 1.050 cabezas e 500 vacas en muxido, están conseguindo unha media de produción de “42 litros por vaca e día, que oscila entre 40 e 44 litros ao longo do ano”, concreta Alejandro Fuertes. A esa cifra acompáñana unhas calidades estables dun 3,90 % de graxa e un 3,40 % de proteína, parámetros que explican a súa estratexia orientada, sobre todo, a cantidade de leite, sen perder de vista os sólidos, pois o destino final do seu produto diríxese á queixería García Baquero, a través da súa cooperativa Vega Esla. Están cobrando 0,54 euros por litro máis IVE.

O outro piar que sostén esas medias está na selección xenética. A granxa traballa cun rabaño 100 % holstein e decántanse sempre por touros americanos, priorizando parámetros como o leite, o ubre e o mérito neto. Combinan un 70 % de touros xenómicos cun 30 % de probados e, dende hai dous anos, xenotipan a todas as femias acabadas de nacer para “seleccionar mellor as xovencas e decidir con datos cales merecen quedar e recriar no rabaño futuro”, salienta.

Esa información tamén ordena o uso do seme sexado e os cruzamentos cárnicos. En primeira inseminación empregan sexado; se o animal repite, pasan a convencional e, se segue repetindo ou se a xenómica non é boa, optan directamente por cruce industrial. En xovencas usan angus e en vacas, INRA.

Dende hai un ano incorporaron unha liña de negocio complementaria: ceban xatos de cruzamento. Manteñen ao redor de 150 e véndenos para carne aos 11, 12 ou 13 meses. Os machos frisóns, en cambio, véndenos con 15 días á cooperativa Cobadu.

Mirando cara ao futuro inmediato, a folla de ruta de Alejandro e os seus curmáns é conservadora: “Manterse nas 500 vacas en muxido”. Aínda que observa con incerteza o impacto de acordos comerciais como Mercosur e asume que a bioseguridade será un reto crecente, o leonés di ver o sector con optimismo para continuar afinando as súas rutinas de traballo sen perder estabilidade.